СКОПЈЕ — Најавите за нови капитални инвестиции и изградба на дата-центри во Македонија ја отворија дебатата за транспарентноста на државните договори. Додека власта ги промовира овие проекти како клучна можност за дигитален развој и придвижување на домашната економија, во јавноста сè погласно се поставува прашањето: Дали заглавуваме во нов сценарио на „тајни договори“?
Во реакциите на социјалните мрежи и во јавните дискусии доминира скептицизмот предизвикан од тридецениското искуство со netransparentni стратешки зделки. Граѓаните и експертите посочуваат дека поддршката за модернизација не е спорна, но дека довербата е целосно нарушена поради праксата клучите детали од големите договори да останат недостапни за јавноста.
Наследство од „недостапни договори“: Од ОКТА до Бехтел и Енка
Како аргумент за скептицизмот кон новите проекти, често се посочуваат големите историски и актуелни договори чии целосни одредници или клаузули никогаш не беа целосно јавно објавени или беа означени со степен на доверливост:
- ОКТА: Договорот за приватизација и купопродажба на рафинеријата од крајот на 90-тите години години со децении претставуваше симбол за штетни и нетранспарентни клаузули.
- ТАВ (TAV): Договорите за концесија на аеродромите со години беа предмет на барања за поголема увидливост во однос на обврските за инвестирање и таксите.
- Sinohydro и EuroMax Resources: Изградбата на автопатите и концесиите за рудниците (како Иловица) предизвикаа низа контроверзии поради тајноста на анексите и условите под кои беа доделувани.
- EVN: Приватизацијата на дистрибуцијата на електрична енергија остана забележана по долготрајните спорови и недостапноста на сите поединости од првичниот договор.
- Бехтел и Енка: Договорот за изградба на автопатските делници од Коридорот 8 и 10д стана клучна точка на спорење, откако беше класифициран со степен на доверливост/државна тајна, а сегашниот министер за транспорт Александар Николоски уште пред доаѓањето на функцијата јавно укажуваше на потребата од негово декласифицирање и јавно објавување.
Поради ваквите искуства, ставот на јавноста е јасен: „После вакви полујавни договори, народот дува и на јогурт.“
Петте клучни прашања што мора да бидат одговорени
За изградбата на дата-центри да ги отфрли сите сомнежи за евентуални коруптивни зделки или штетни последици врз ресурсите, јавноста бара прецизни и јавно достапни одговори на следниве 5 точки:
- Тип на дата-центар: Каков вид на инфраструктура ќе се гради и според кои технолошки и еколошки стандарди?
- Намена: За чии потреби ќе служи центарот — за потребите на домашната државна администрација, за странски гиганти или за приватни комерцијални цели?
- Инвеститор: Кој е носителот на проектот, каков е потеклото на капиталот и кои се неговите обврски?
- Енергетски и просторен приоритет (Споредба со Чебрен): Како овој проект се рангира во споредба со нереализираните стратешки енергетски проекти како ХЕЦ „Чебрен“, особено со оглед на тоа што дата-центрите се огромни потрошувачи на електрична енергија и вода?
- Целосно јавен договор: Договорот да биде објавен без скриени анекси, доверливи клаузули или ознаки за тајност.
Заклучок: Без транспарентност нема поддршка
Граѓаните не се против развојот, но по 35 години инвестициски промашувања и сомнителни зделки, пораката е јасна — довербата се заработува со 100% отвореност. Доколку државата сака поддршка за градење на дигиталната инфраструктура на иднината, првиот чекор мора да биде објавување на сите документи и договори пред да се стави првиот камен темелник.
Извори / Користена литература:
- Актуелни иницијативи и изјави за дата-центри во РСМ: Сител Телевизија – „Државата ќе гради Национален дата-центар“ / Пресс24 – „Дата-центри во Македонија: Дигитална шанса или нов товар за струјата и водата?“
- Информации за класификацијата и договорот со Бехтел и Енка: Нетпрес / Изјава на Александар Николоски за класификацијата на договорот
- Извештаи и архива за концесиските и приватизациските договори (ОКТА, ТАВ, ЕВН, Синохидро, Еуромакс): Архива на Државниот завод за ревизија (ДЗР), извештаи за јавни набавки и платформата за отворени финансиски податоци на Министерство за финансии.
