Пишува: НЕНАД ЈОВАНОВИЌ
Постои една специфична и длабоко вознемирувачка балканска дисциплина која најпрецизно може да се опише како перманентно утро по тешка пијанка. Тоа е она состојба на свеста во која главата ви пука од дивјачка болка, во устата имате вкус на изгорена пепел, донекаде сте свесни дека синоќа сте направиле некоја непоправлива глупост, но наместо да испиете аспирин, да се истуширате и да ги измиете забите, вие одлучувате да отворите уште едно млако, изветреано пиво и со заматени очи да ја продолжите истата бесмислена расправија за тоа кој прв почнал и кој кого повеќе увредил.
Токму така, набљудувано од оваа моја западноевропска и привремено/трајна (?) егзилантска стражарница изгледа денешна Македонија. Земја која, по години и години мачно мрцварење и лутање низ лавиринтите на транзицијата, одлучи на власт повторно да ги донесе политичките некроманти од ВМРО-ДПМНЕ, а потоа, со фаца на трајно навредено петгодишно дете, искрено и патетично да пати бидејќи реалниот свет околу неа одбива да се однесува онака како што пишува во епските народни песни и евтините патриотски памфлети.
„Земја која, по години и години мачно мрцварење и лутање низ лавиринтите на транзицијата, одлучи на власт повторно да ги донесе политичките некроманти од ВМРО-ДПМНЕ, а потоа, со фаца на трајно навредено петгодишно дете, искрено и патетично да пати бидејќи реалниот свет околу неа одбива да се однесува онака како што пишува во епските народни песни и евтините патриотски памфлети.“
Во самото средиште на тој и таков, пред сè меланхоличен и депресивен пејзаж, стои Венко Филипче. Човек кој по својата примарна професија е неврохирург, што во актуелниот македонски контекст претставува невидена, речиси космичка иронија.
Замистете го тој парадокс: човекот го поминал целиот свој професионален живот оперирајќи ги најфините, најсензибилните и најкомплексните човечки органи, за на крајот да заврши како претседател на СДСМ, обидувајќи да изврши очајничка реанимација врз политичкиот леш на партијата која самата себеси успешно се закопа под тежината на сопствените неисполнети ветувања, корупциски скандали и ситносопственички калкулации.
И што прави Филипче во таква ситуација? Тој денес на јавната сцена настапува како последниот Мохиканец на балканскиот, доцнороден европеизам. Од партиските говорници тој нервозно мавта со некакви резолуции, уставни амандмани и фамозни црвени линии, нудејќи им го Брисел на Македонците како некаков вид магична пилула по која сите проблеми одеднаш ќе исчезнат. Меѓутоа, од перспектива на нас кои во таа Европа всушност живееме и ја гледаме секој ден низ прозорецот, таа Европа на Филипче изгледа помалку како пластичен цвет изложен во излогот на некоја напуштена селска стоковна куќа – можеби е убава за сликање оддалеку, но нема никаков природен мирис.
Проблемот со Филипче не е во тоа што она кое тој го зборува е суштински погрешно; проблемот е во тоа што на неговите раменици паѓа тешкото и речиси неподносливо историско наследство. Тој денес мора да го брани визионерскиот, но брутално казнет завет на Зоран Заев — човекот кој ја презеде врз себе улогата на најголемата политичка жртва во поновата балканска историја.
Во земја каде популизмот е најевтина и најпрофитабилна валута, Заев свесно ја стави на коцка сопствената политичка кариера, сопствениот рејтинг и иднината на својата партија за да го реши историскиот спор со Грција и да ја закотви земјата на европскиот колосек. Тој направи државнички чекор каков што ретко кој десничар или популист некогаш би се осмелил да го замисли, но суровата македонска реалност го проголта тој идеализам.
Филипче денес го зборува она што народот веќе го слуша со замор, бидејќи во неговиот глас се прекршува токму тоа трауматично сеќавање: дека најголемиот државнички компромис и желбата за Европа беа платени со целосно политичко самозапалување на неговиот претходник.
Народот го слуша Филипче, но во неговиот глас наместо чиста визија, често го слуша само ехото на таа изгорена ера — ера на една голема, незавршена и скапо платена историска жртва. Филипче е, во својата срж, совршен пример за она вечно, овенато балканско „помало зло“ – опција за која гласате не затоа што ја сакате или ѝ верувате, туку едноставно затоа што ве убива страв од самата помисла на алтернативата.
„Заев свесно ја стави на коцка сопствената политичка кариера, сопствениот рејтинг и иднината на својата партија за да го реши историскиот спор со Грција и да ја закотви земјата на европскиот колосек. Тој направи државнички чекор каков што ретко кој десничар или популист некогаш би се осмелил да го замисли, но суровата македонска реалност го проголта тој идеализам.“
А алтернативата е, како што тоа на Балканот обично бива, право ремек-дело на политичкиот Роршахов тест. Од едната страна на таа матна маса го имаме владејачкиот ВМРО-ДПМНЕ, таа весела и бучна дружина која ја сведе целата државна архитектура и дипломатија на ниво на најобично улично шибицарење.
Тие го напаѓаат Филипче и она што остана од опозицијата од позиција на чист, масен, кафеански популизам. Нивниот рецепт е стар, проверен и ефикасен: прогласи го секој оној кој сака рационален, компромисен договор со соседите за национален предавник, обвини го дека го продава „светото македонско име“ и идентитет на сребрена тацна, а додека уморниот народ збунето гледа во таа патриотска димна завеса, ти убаво и тивко си ги распоредуваш своите алфа-партиски кадри по длабочина и ширина и на секој агол делиш шишиња со евтина национална магла.
Токму тие кои денес уживаат во плодовите на апсолутната власт, ја изградија својата кула врз анатемисувањето на Заев, лесно заборавајќи дека токму на неговиот грб и преку неговата политичка егзекуција беше купен мирот и меѓународниот легитимитет на државата во која сега тие царуваат.
Од другата страна, пак, внатре во тој јаден, десеткуван и разбиен опозициски блок, се јавува една уште помизерна и помалигна појава.
Тоа се оние салонски праведници, внатрепартиски „реформатори“ собрани околу разни платформи и платформички кои кукавички го напаѓаат Филипче од зад грб.
Тие неодоливо потсетуваат на оние прочуени „бели ливчиња“ од српската политичка историја. Тоа е онаа интелектуално-мрзлива и морално нарцисоидна каста која фингира принципиелност и глуми некаква висока морална чистота во моментот кога куќата во која живеат и онака е веќе зафатена од пламен.
Тие сакаат да го урнат Филипче не затоа што навистина имаат подобар, побрз или похрабар план за Европа, туку едноставно затоа што во општиот метеж и хаос гледаат совршена шанса да ушиќарат некое сопствено мало парче од политичкиот колач.
Да глумиш радикална опозиција на самата опозиција додека десничарската власт ве гази со сите расположливи државни тенкови – тоа не е никаква промислена политика, тоа е чиста, клиничка форма на колективна автодеструкција.
Крајниот резултат на оваа долготрајна хируршка операција на отворен мозок на македонското општество е она што социјалните психолози многу прецизно го нарекуваат „научена беспомошност“.
„Тие сакаат да го урнат Филипче не затоа што навистина имаат подобар, побрз или похрабар план за Европа, туку едноставно затоа што во општиот метеж и хаос гледаат совршена шанса да ушиќарат некое сопствено мало парче од политичкиот колач.“
Обичните луѓе јасно гледаат дека Филипче нема ниту енергија ниту кредибилитет да го повлече општеството напред, свесни се дека ВМРО-ДПМНЕ ги води директно во изолационистички ќорсокак од орбановски тип, а внатрепартиските критичари им нудат само дополнително ситничаво распарчување.
И што му преостанува на просечниот граѓанин во еден таков затворен круг? Му преостанува само резигнирано да ги крене рамениците, лаконски да заклучи дека „сите тие се сосема исти“ и пасивно, со рацете во џеб, да го набљудува сопствениот историски и цивилизациски вратолом.
Кога на крајот сето ова ќе го соберете и одземете, сликата е прилично јасна, иако нималку весела или оптимистична.
Венко Филипче е длабоко ранлив, не е совршен (а кој е совршен, ви се молам?), но неговата партија во овој момент е единствената која формално сè уште го држи правецот кон нешто што барем оддалеку личи на цивилизиран, предвидлив свет.
Оние кои сакаат да го урнат – било преку националистичка галама од позиции на власт, било преку ситничаво фракционерство од опозициските салони – не нудат ама баш ништо освен нов, уште побрутален круг на провинцијален реваншизам и паланечки опортунизам.
„Венко Филипче е длабоко ранлив, не е совршен (а кој е совршен, ви се молам?), но неговата партија во овој момент е единствената која формално сè уште го држи правецот кон нешто што барем оддалеку личи на цивилизиран, предвидлив свет.“
Македонската политичка драма така се претвора во тежок естетски и морален хорор во кој одамна нема херои, туку има само лоши, третокласни актери кои играат во уште полошо театарско парче.
А на нас, кои сето тоа го набљудуваат од оваа „безбедна“ страна на европската граница, ни преостанува само да бидеме тивко благодарни на сопствената судбина што навреме ги спакувавме куферите и заминавме. Бидејќи, гледајќи го тој балкански јад, човек едноставно и без многу филозофија сфаќа зошто во Европа денес има толку голема гужва.
